Śmierć w przedrzymskich Włoszech

Pamiętacie “Dziady” Adama Mickiewicza?

“Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?”

Dziady to przedchrześcijański obrzęd zaduszny, którego istotą było obcowanie żywych z umarłymi, a konkretnie nawiązywanie relacji z duszami przodków (dziadów), okresowo powracającymi do swych dawnych siedzib. Celem działań obrzędowych było pozyskanie przychylności zmarłych, których uważano za opiekunów w sferze płodności i urodzaju.” Tyle za Wikipedią o naszych starosłowiańskich zwyczajach.  O obchodach Wszystkich Świętych we Włoszech pisałam tutaj. Tym razem opowiem o obyczajach związanych ze śmiercią, sięgających czasów Italii przedrzymskiej. W roli głównej wystąpią EtruskowieSamnici, a także Grecy z Południa Włoch. Najważniejszym świadectwem owych odległych czasów są malowidła grobowe. Na ich podstawie jesteśmy w stanie odtworzyć nie tylko tradycje obowiązujące w nieistniejących już cywilizacjach, ale także panującą modę, a nawet układ i wystrój domów.

Etruskie malowidła grobowe zachowały się w głównie Tarkwinii. Miały one charakter ściśle rytualny, powiązany z celebracją zmarłego. Najprawdopodobniej bankiety odbywały się cyklicznie nad grobami przodków, dla uczczenia ich pamięci. Także zawody sportowe, wyścigi rydwanów, boks i pojedynki w asyście muzyki należały do rytualnego uzusu. Niektóre freski wyobrażają charakterystyczne drapy materiałów, które służyły m.in za baldachimy podczas czuwania przy ciele nieboszczyka. W okolicach V w. p.n.e. na malowidłach pojawiły się zamknięte monumentalne wrota (znane również z architektury grobowej), prowadzące do świata zmarłych. Po jednej ich stronie stał męski potwór, niejaki Charun, czyli odpowiednik greckiego Charona, który wprowadzał dusze do Hadesu. Z drugiej strony skrzydlata bogini Vanth, kopia greckiej Moiry przędzącej i przecinającej nić ludzkiego życia.

Freski w etruskim grobowcu w Tarkwinii (V w. p.n.e.)
Freski w etruskim grobowcu w Tarkwinii (V w. p.n.e.)
Tarkwinia. Grób rodziny Anina (III w. p.n.e.)
Tarkwinia. Grób rodziny Anina (III w. p.n.e.)

Drugą ważną cywilizacją przedrzymską byli Samnici, którzy zamieszkiwali głównie tereny dzisiejszej Abruzji, Bazylikaty, Kampanii, Marche oraz Molise. Przepiękne malowidła zostały odkryte przez archeologów m.in. w CapuiKymeNoli i w Sarno (Kampania). Widać w nich ścisły podział na rolę kobiety i mężczyzny w ówczesnym społeczeństwie. Niewiastę zazwyczaj przedstawia się w momencie przygotowania do ceremonii zaślubin lub jako tkaczkę, wykonującą jeden z kluczowych obowiązków żony. Małżeństwo, podobnie jak śmierć, stanowi ważny moment przemiany w jej życiu i właśnie dlatego freski celebrują nabycie statusu matrony, a także – w sposób symboliczny – przejście w zaświaty. Samnicki mężczyzna tymczasem osiąga wieczną chwałę jako wojownik powracający do domu razem z łupami wojennymi oraz z niewolnikami. Zazwyczaj wita go żona, która podając dzban z winem, zaprasza tryumfalny pochód na ucztę ku czci nowych bohaterów. Zdarzają się też malowidła na których zmarły stacza zwycięski pojedynek. W ten sposób podkreśla się jego siłę, a przede wszystkim wiktorię nad śmiercią. Freski te są nie są pozbawione motywów dekoracyjnych nawiązujących do tematyki życia i śmierci – wśród nich owoc granatu, jajko, gołębice a nawet rodzaj focacci.

Grobowiec samnickiej kobiety - malowidło wyobraża niewiastę w momencie przygotowań do ceremonii zaślubin, Kyme (IV-III w. p.n.e.)
Grobowiec samnickiej kobiety – malowidło wyobraża niewiastę w momencie przygotowań do ceremonii zaślubin, Kyme (IV-III w. p.n.e.)
Wojownik powracający do domu po zwycięskiej bitwie - pochód jest pełen glorii, Nola (IV w. p.n.e.)
Wojownik powracający do domu po zwycięskiej bitwie – pochód jest pełen glorii, Nola (IV w. p.n.e.)

Grecką cywilizację w Italii można uchwycić w Paestum, które było sybarycką kolonią ufundowaną w Kampanii. W V w. p.n.e. miasto zostało podbite przez lud Lukanów, wywodzący się od Samnitów. W pewnej odległości od miejskich nekropoli znajduje się osamotniony Grób Nurka. Zdobi go pięć wewnętrznych fresków. Cztery z nich nawiązują do rytuału sympozjonu (z grec. “wspólne bycie, wspólne picie”), natomiast wieko wyobraża nurka skaczącego do oceanu. Jest to naturalnie tylko przenośnia, mająca na celu przybliżenie momentu przedostania się w zaświaty. Za pomocą greckich tradycji (mit o Herkulesie rzucającym się do oceanu, jak również sympozjon) wyrażono to co było ważne dla rytuałów etruskich (nagrobny bankiet oraz przejście do świata umarłych).

Grobowiec Nurka - Paestum (V w. p.n.e.)
Grobowiec Nurka – Paestum (V w. p.n.e.)
Grobowiec Nurka, Sympozjon, Paestum (V w. p.n.e.)
Grobowiec Nurka, Sympozjon, Paestum (V w. p.n.e.)
Grobowiec Nurka, Sympozjon - Paestum (V w. p.n.e.)
Grobowiec Nurka, Sympozjon – Paestum (V w. p.n.e.)

W miejscowości Ruvo di Puglia (Apulia) znajduje się tzw. Grób Tancerek. Jest to inny przykład silnych kontaktów Italii przedrzymskiej z grecką cywilizacją. Kolorowy fresk przedstawia kobiety trzymające się za ręce podczas rytualnego tańca, natomiast w wyposażeniu grobowym znaleziono ceramikę wykonaną w Jonii i zaadoptowaną na rytualne potrzeby lokalnej cywilizacji. Co ciekawe zwyczaj żałobnych pląsów znajduje echo w tradycji współczesnej Grecji, jak również na południu Włoch.

Grób Tancerek, Ruvo di Puglia (V-IV w. p.n.e.)
Grób Tancerek, Ruvo di Puglia (V-IV w. p.n.e.)

Korzystając z okazji zachęcam do zapoznania się z postem opowiadającym o włoskich tradycjach związanych z dniem Wszystkich Świętych oraz z Zaduszkami. Tutaj natomiast opowiadam o najpiękniejszym mediolańskim cmentarzu Monumentale. Pamiętajcie również, że czekam na was na blogowym Facebooku oraz na Instagramie. Jestem tam codziennie i zamieszczam jeszcze więcej włoskich ciekawostek oraz zdjęć.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

© 2012-2019 podsloncemitalii.pl | Wszystkie prawa zastrzeżone | Kopiowanie i rozpowszechnianie bez zgody podsloncemitalii.pl zabronione