Najstarszy rzymski kościół: Santa Maria Antiqua

7
Santa Maria Antiqua CC Flickr by KatieThebeau




Santa Maria Antiqua to najstarszy rzymski kościół ufundowany w połowie VI wieku na terenie dawnego Forum Romanum, u stóp Palatynu. Podobnie jak Panteon jest on rzadkim przykładem zaadoptowania dawnej budowli pogańskiej – w tym przypadku chodzi najprawdopodobniej o monumentalną bramę datowaną na czasy cesarza Domicjana (81-96 r. n. e.). Świątynia pogrzebana pod gruzami spowodowanymi  trzęsieniem ziemi przestała funkcjonować w 847 roku. Odkopano ją dopiero na początku XX wieku.

Santa Maria Antiqua to wyjątkowo rzadki przykład malarstwa sakralnego datowanego na okres między VI a VIII wiekiem. Na całym świecie tylko nieliczne freski, mozaiki i ikony przetrwały ruch ikonoklastyczny, cesarskim dekretem zakazujący oddawania czci przedstawieniom Boga oraz świętych, a w konsekwencji ich niszczenie. Malowidła stanowią zatem doskonały materiał dla studium sztuki bizantyńskiej i wczesnośredniowiecznej poprzedzającej tzw. schizmę wschodnią. Wyobrażone postacie nie są ani płaskie, ani hieratyczne jak na orientalnych ikonach, nie cechują ich nieruchome, sztywne twarze, nie okala czarny kontur. Otwierają nowy rozdział w sztuce europejskiej i stanowią uwerturę do malarstwa Giotta. Najciekawszy fragment stanowi tzw. palinestro (pierwotnie termin oznaczał pergaminowy manuskrypt, w którym wymazywano tekst i zastępowano go nowym; w tym przypadku chodzi oczywiście o sekwencję fresków) zlokalizowane po prawej stronie apsydy. Wyróżniono tutaj aż siedem warstw dekoracji, wśród których Maryja na tronie sięgająca VI w. p.n.e., Zwiastowanie z VII w., kolejne przedstawienie Dziewicy z  początków VIII w. oraz teza pochodząca z Koncylium Laterańskiego (649 r.) głosząca podwójną – boską i ludzką – naturę Chrystusa. W dwóch kaplicach oraz wzdłuż nawy widnieją sceny ilustrujące Biblię i żywota świętych. Kościół stanowi ważne świadectwo do ścierających się między sobą teologii i dla historii wczesnego chrześcijaństwa. Całą dekorację zawdzięczamy zakonnikom, którzy nieugięci wobec prześladowań bizantyńskiego cesarza ikonoklasty Leona III, zgodnie z własnym credo przybliżali tajemnice wiary ówczesnym analfabetom.

Po blisko trzydziestoletnim zamknięciu i po trwających od jedenastu lat pracach konserwatorskich Santa Maria Antiqua będzie w końcu otwarta dla publiczności w bieżącym, 2013 roku.

A presto!

Ania

P.S. Do zobaczenia „Pod Słońcem Italii”, także na na Facebooku oraz na Instagramie i w grupie Zakochani w Italii.


📌 W ramach Rome City Pass możesz zarezerwować bilety „omiń kolejkę” do Bazyliki św. Piotra, bezpłatny wstęp do Koloseum, Muzeów Watykańskich i Kaplicy Sykstyńskiej, transfer z dowolnego lotniska (Ciampino lub Fiumicino), dzienny bilet na autobus Hop-on-Hop-off, 20% zniżki na rozmaite atrakcje, w tym rejsy – np. rejs Hop-on-Hop-off i rejs po Rzymie z kolacją, wycieczki rowerowe po Rzymie i bilety do muzeów – np. do Galerii Borghese. W ramach Rome City Pas możesz również skorzystać z 20% zniżki na wycieczkę do Wenecji, Florencji, Pompei i na wyspę Capri.


Santa Maria Antiqua CC Flickr by KatieThebeau Santa Maria Antiqua CC Flickr by KatieThebeau Santa Maria Antiqua CC Flickr by KatieThebeau Santa Maria Antiqua CC Flickr by KatieThebeau Santa Maria Antiqua CC Flickr by KatieThebeau Santa Maria Antiqua CC Flickr by KatieThebeau Santa Maria Antiqua CC Flickr by KatieThebeau Santa Maria Antiqua CC Flickr by KatieThebeau Santa Maria Antiqua CC Flickr by KatieThebeau

7 KOMENTARZE

  1. Ale przeciez najstarszym rzymskim kosciolem jest San Giovanni in Laterano – 311 r poczatek budowy. Katedra rzymska i matka wszystkich kosciolow rzymskich i swiata zachodniego. Santa Maria Antiqua owszem jest jednym z najwczesniejszych, ale nie najstarszym.

    • Najstarzymi rzymskimi kościołami są Santa Pudenziana i Santa Prisca, które wiążą się z pierwszymi chrześcijanami i ze świętym Piotrem. San Giovanni in Laterano, podobnie jak San Pietro, to dwie bazyliki wzniesione za panowania Konstantyna, czyli w momencie kiedy chrześcijaństwo stało się oficjalną religią Cesarstwa Rzymskiego. Jednak ich aktualny wygląd nijak się ma do tamtych czasów. Santa Maria Antiqua jest najstarszym kościołem w Rzymie, który posiada wystrój z czasów przedikonkolastycznych.

      • Aniu,
        Jeśli już chcemy być bardzo precyzyjni, to owszem: w miejscu, gdzie dziś wznoszą się Santa Prisca i Santa Pudenziana archeolodzy odnaleźli fragmenty domów z I i II wieku, a w Santa Prisca dodatkowo mitreum, ale to są jednak domy prywatne z czasów rzymskich, zaadoptowane do celów chrześcijańskich. Wizyty św. Piotra należy potraktować raczej umownie. Nie ma żadnych historycznych dowodów na obecność świętego w tychże miejscach. Piszą o tym również na stronie internetowej Santa Pudenziana. To raczej tradycja rozpowszechniła tę informację. Idąc takim tropem myślenia odnajdziemy w Wiecznym Mieście więcej pozostałości domów rzymskich służących jako miejsce kultu chrześcijan, zanim chrześcijaństwo zostało uznane oficjalnie, chociażby ciekawe pozostałości domu Sabiny na tym samym Awentynie. Nieuzasadnione jest zatem używanie terminu najstarszy kościół, bo ten chcąc nie chcąc należy się oficjalnie Bazylice Laterańskiej. Wraz za nią w IV wieku zaczęły powstawać najwcześniejsze kościoły chrześcijańskie jak wspomniana Santa Pudenziana czy Bazylika świętego Piotra. Owszem, nie zachowały swojego pierwotnego wyglądu wskutek wielokrotnej restauracji, ale Rzym należał do papieży, a bazyliki papieskie były oknem wystawowym na świat. Co do Santa Maria Antiqua, mnie najbardziej przekonuje wersja http://archeoroma.beniculturali.it/santa-maria-antiqua/ – najstarszy i najważniejszy kościół w obrębie Forum Romanum.

        • Pewnie, że chcemy być dokładne – w przeciwnym razie nie byłoby tej dyskusji. Studiowałam archeologię – 3 lata w Polsce i 2 lata we Włoszech. Zrobiłam nawet kurs dedykowany sztuce bizantyńskiej i paleochrześcijańskiej, a ten wpis powstał w czasie, w którym szykowałam się do egzaminu. Nie opierałam się na internecie, ale na wiedzy wyniesionej z wykładu i z książek, jakie wtedy przeczytałam (w tej chwili przychodzi mi na myśl “Tre capitali romane. Storia e topografia” i “Il culto delle immagini. Storia dell’icona dall’età imperiale al tardo Medioevo”). Nie sądzę, aby profesor wprowadził nas celowo w błąd.

          Chrześcijaństwo zaczęło się rozpowszechniać w I w. n.e. Początkowo było ono w Cesarstwie Rzymskim tolerowane, potem przyszedł okres prześladowań (najbrutalniejsze miały miejsce w III w. n.e.). Z tego wynika całkiem jasny wniosek – żeby jakąś wiarę praktykować, trzeba postępować zgodnie z zaleceniami zapisanymi w świętej księdze, w tym przypadku wierzący musieli przyjmować sakramenty. Pierwsi chrześcijanie spotykali się w ukryciu, w domach prywatnych, nazywanych po łacinie oratoriami lub w “domus eclesiae” (stąd włoskie chiesa i polski kościół), czyli w miejscach posiadających uprawnienia do udzielania sakramentów. Po edykcie mediolańskim (313 rok) papież oficjalnie uznał te ostatnie ze jedyne prawdziwe jednostki administracyjne kościoła. “Domus eclesiae” jest w Rzymie kilka a zaliczają się do nich. m.in. Santa Prisca, Santa Pudenziana, wspomniana przez Ciebie Santa Sabina, niektórzy naukowcy wskazują również na Santa Maria Antiqua. Nie ma znaczenia, że kościoły w dzisiejszym znaczeniu tego słowa wybudowano tam dopiero w kolejnych wiekach, były to bowiem najstarsze miejsca kultu, w których udzielano sakramentów, odprawiano eucharystię, każda z nich posiadała patrona – męczennika.
          Bazylika San Giovanni in Laterano została wzniesiona dopiero po edykcie mediolańskim na życzenie Konstantyna Wielkiego na jego prywatnych terenach, które potem przekazał na ręce papieża. Celowo konstruował on budowle religijne w obrębie własnych posiadłości, ponieważ nie chciał drażnić pogańskich konserwatystów. Bardzo powoli i z rozwagą wprowadzano nową, oficjalną religię. Reasumując, z punktu widzenia nauki San Giovanni in Laterano jest pierwszym oficjalnym kościołem w Rzymie, wybudowanym od zera, jednak już nie pierwszym rzymskim kościołem sensu stricte. To raczej uproszczona wersja, przedstawiana na potrzebę współczesnych pielgrzymów.

          Jeśli chodzi o Santa Maria Antiqua, to na stronie rzymskiej soprintendenzy znajduje się to samo co w moim tekście. Już w pierwszym moim zdaniu jest wyraźnie napisane, że “Santa Maria Antiqua to najstarszy rzymski kościół ufundowany w połowie VI wieku na terenie dawnego Forum Romanum, u stóp Palatynu.”, i dalej – “Santa Maria Antiqua jest najstarszym kościołem w Rzymie, posiadającym wystrój z czasów przedikonkolastycznych.” Wyjątkowość tego miejsca polega na wnętrzach, są bowiem one takie same jak w przypadku pierwszych chrześcijańskich świątyń, które w tamtych czasach bardziej przypominały cerkwie i były zdobione ikonami. Można się spierać odnośnie tytułu jaki nadałam, jednak po uważnym przeczytaniu wszystko jest jasne. Ten kto chce poznać wygląd najstarszych rzymskich kościołów, musi zobaczyć właśnie Santa Maria Antiqua.

          • Nie kwestionuję Twojej wiedzy, wiem, że jesteś archeologiem, ja również nie opieram mojej wiedzy na internecie. Niemniej jednak diabeł tkwi w szczegółach, a tytuł nie jest adekwatny do zawartości pierwszego akapitu, dlatego niezbyt fortunny i zwrócił moją uwagę tym bardziej, że 17 marca Santa Maria Atiqua zostanie otwarta dla zwiedzających i to wyjątkowe miejsce, niektórzy historycy sztuki nazywają ją ‘Kaplicą Sykstyńską średniowiecza’. Pozdrawiam.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here